|
|
 |
retrat
de comun > Nosc lingaz dla
uma |
|
|
| |
| Nosc lingaz dla uma |
| |
 Le
Comun Badia é un di 5 comuns ladins dla Val Badia che
fej pert dla provinzia da Balsan. Nosta valada é üna
dles cin valadel ladines incër le Sela. Les atres cater
à inom Gherdëna, Val de Fascia, Fodom cun Col de
Santa Lizia y Ampëz. Le lingaz ladin é le lingaz
dla uma de plö dl 95 por cënt dla popolaziun de Badia.
Chësc lingaz é nasciü deache le lingaz di reti,
vedli abitanc dles Alpes, s' à moscedè cun le
latin volgar, baié dai soldas y dai artejagn romagn,
do che Roma â dal 15 dan Cristo tut ite les Alpes y insciö
sotmetü i reti. Cun la jüda di secui él nasciü
chësc lingaz nü, tlamè le ladin. Dandaia gnê
chësc lingaz baié dal Bodensee cina a Trieste. La
gran transiada di popui tratan la Eté Damez (Medioevo)
à sburlè i ladins tres plö sön na pert.
La gran pert é gnüs assimilà, d' atr s' à
retrat te valades desertes o püch abitades. Raiuns ladins
él ma plö romagnü les cin valades dles Dolomites
dites dessura cun 30.000 ladins, le Friul cun 600.000 furlans
y na picera pert dl Grijun cun 40.000 rumanc. Le lingaz ladin
é al prigo da gnì bastardè y assimilè
dai fui gran lingac vijins, dal talian y dal todësch. Porchël
se prô uniuns culturales y les aministraziuns publiches
da le mantignì cun l' adorè vigni dè a
usc y por scrit. |
| |
 L'
inom Badia vëgn dal fat storich che la man dërta dla
valada fajô dal 1030 ca. cina al 1785 pert dal convënt
(badia) Ciastel Badia/San Laurënz che ê dles monies
benedetines. A chëstes messâ i paurs dla valada dè
jö le dieje y paié d' atres cultes pesoces. Le scagn
dl vicare dla signuria Mareo ê Al Plan. La pert ciampa
dla valada cun le vicare sön ciastel Tor/San Martin (incö
museo provinzial ladin) ê stada dal vësco da Porsenù
cina al 1803, ann dla secolarisaziun. Dai reperc ciafà
sö a Sotciastel/Badia pon miné che al sides bele
stè te nösc raiuns jënt tla eté dl brom,
mo can che la valada é gnüda colonisada por tres
resta ciamò tl scür y sarà laûr di
studià ciafè fora na sigüda. |
| |
| Le comun Badia à na spersa de 82,94 qkm
y cumpëda plö de 3.000 abitanc. Al fej termo cun i
comuns: San Martin, La Val, Mareo, Ampëz, Fodom, Sëlva
y Corvara. An po arjunje le comun Badia da San Laurënz
ite por la valada, da Gherdëna ca por le ju de Frara (2121m)
passën por Calfosch y Corvara, da Fodom sö por Ciaulunch
(1860m) y Corvara, da Ampëz sö por Falzares y Valparora
(2168m). Badia po incé gni arjunta da Lungiarü por
Juel söicà o da La Val sö por Fornacia y Arciara. |
| |
 Dal
comun Badia fej pert 3 fraziuns: San Ciascian, La Ila y San
Linert. Sot al inom Badia minon la cöra de San Linert y
San Iaco, i dui patronns dla dlijia cun sü abitanc. Le
comun Badia é cërtlè ite da morones da crëp:
Lagació (2778 m), Conturines (3064 m), Lavarela (3055
m), Sas dala Crusc (2907 m) y Gherdenacia (2500 m). Badia fej
pert di dui parcs naturai: Fanes-Senes y Pöz. |
|
|
| |
|
|
| |
|
|
|
